Tội phạm sử dụng công nghệ cao đang trở thành thách thức an ninh lớn tại Việt Nam. Theo các báo cáo của Bộ Công an, số vụ việc liên quan tăng đều đặn hàng năm với phương thức ngày càng tinh vi. Người dân và doanh nghiệp cần nắm vững các xu hướng để chủ động phòng tránh.
Lừa đảo qua mạng - hình thức phổ biến nhất
Lừa đảo qua mạng vẫn là loại tội phạm công nghệ phổ biến nhất. Các phương thức phổ biến bao gồm giả danh cán bộ cơ quan công quyền (công an, viện kiểm sát, toà án) yêu cầu chuyển tiền để "phục vụ điều tra". Giả danh nhân viên ngân hàng yêu cầu cung cấp mã OTP, mật khẩu. Tin nhắn brandname giả mạo chứa link độc hại dẫn đến website lừa đảo. Tuyển dụng việc làm online yêu cầu nộp phí, hoặc các hình thức "kiếm tiền dễ dàng" như đầu tư tiền ảo, chơi game kiếm tiền. Đặc điểm chung: tạo cảm giác cấp bách, yêu cầu chuyển tiền ngay, đánh vào tâm lý sợ hãi hoặc lòng tham.
Tấn công ransomware nhằm vào doanh nghiệp
Ransomware (mã độc tống tiền) đang là mối đe doạ ngày càng lớn với doanh nghiệp Việt Nam. Tin tặc xâm nhập hệ thống, mã hoá dữ liệu rồi yêu cầu tiền chuộc (thường bằng tiền điện tử). Đối tượng tấn công đa dạng: doanh nghiệp lớn, bệnh viện, trường học, cơ quan nhà nước. Thiệt hại không chỉ là tiền chuộc mà còn là gián đoạn hoạt động, mất uy tín, phục hồi dữ liệu. Một số vụ tấn công gần đây tại Việt Nam đã làm tê liệt hoạt động của doanh nghiệp trong nhiều ngày. Phòng tránh: sao lưu dữ liệu định kỳ và lưu offline; cập nhật phần mềm thường xuyên; đào tạo nhân viên về an ninh mạng.
Đánh cắp danh tính và lạm dụng giấy tờ tuỳ thân
Xu hướng mới đáng quan ngại là việc đánh cắp danh tính cá nhân để thực hiện các hành vi phạm tội. Tội phạm sử dụng thông tin cá nhân (CCCD, mã số thuế, thông tin ngân hàng) bị rò rỉ để: mở tài khoản ngân hàng, vay tiền giả danh nạn nhân; đăng ký SIM điện thoại để thực hiện hành vi lừa đảo; mở công ty ma để rửa tiền. Người dân thường chỉ phát hiện khi nhận thông báo nợ ngân hàng hoặc bị cơ quan công an triệu tập về vụ việc mình không liên quan. Đây là loại tội phạm khó truy ra và mất nhiều thời gian để khắc phục hậu quả.
Lừa đảo qua các nền tảng mạng xã hội
Mạng xã hội trở thành "đất màu mỡ" cho các loại tội phạm mới. Hẹn hò qua app dẫn đến lừa đảo tài chính ("pig butchering"). Mạo danh người thân nhờ chuyển tiền gấp. Bán hàng giả, hàng nhái qua livestream và quảng cáo. Lừa đảo đầu tư tiền điện tử thông qua các nhóm Telegram, Discord. Các "khoá học làm giàu" giá hàng chục triệu nhưng nội dung rỗng tuếch. Đặc điểm: lợi dụng cảm xúc và lòng tin của nạn nhân; xây dựng mối quan hệ trong thời gian dài trước khi ra tay. Phòng tránh: cảnh giác với mọi yêu cầu chuyển tiền qua mạng; kiểm chứng thông tin qua các kênh độc lập.
Phòng tránh và xử lý khi bị tấn công
Một số nguyên tắc cơ bản giúp phòng tránh tội phạm công nghệ. Không bao giờ cung cấp mã OTP, mật khẩu cho bất kỳ ai dù họ tự xưng là ai. Cẩn trọng với mọi yêu cầu chuyển tiền gấp, đặc biệt qua các kênh không chính thức. Kiểm tra kỹ địa chỉ website trước khi nhập thông tin nhạy cảm. Cập nhật phần mềm và hệ điều hành thường xuyên. Dùng mật khẩu mạnh và xác thực 2 yếu tố cho các tài khoản quan trọng. Khi bị tấn công: liên hệ ngay với ngân hàng trong 1-3 giờ đầu để có cơ hội phong toả tài khoản nhận; lưu trữ mọi chứng cứ (ảnh chụp màn hình, lịch sử giao dịch); tố giác đến Cục An ninh mạng (069.234.5675) hoặc công an địa phương; thông báo cho người thân để cảnh báo.
Bài viết mang tính tham khảo, vui lòng liên hệ luật sư để được tư vấn chính xác theo trường hợp cụ thể.
Thông tin liên quan
Bị lừa đảo qua mạng có cơ hội lấy lại tiền không?
Khả năng phụ thuộc rất lớn vào tốc độ phản ứng. Trong 1-3 giờ đầu: cơ hội khá cao nếu ngân hàng kịp tạm khoá tài khoản nhận trước khi tiền được rút. Trong 24-72 giờ: cơ hội trung bình, phụ thuộc vào việc tiền đã bị chuyển qua nhiều tài khoản chưa. Sau nhiều ngày: thường rất thấp vì tiền đã được "rửa" qua nhiều bước. Hành động ngay: liên hệ tổng đài ngân hàng yêu cầu rà soát giao dịch; báo công an gần nhất; tố giác online qua VNeID hoặc cổng thông tin Bộ Công an. Dù khả năng lấy lại tiền không cao, việc tố giác vẫn cần thiết để cơ quan công an triệt phá đường dây và ngăn người khác bị hại.
Doanh nghiệp bị tấn công ransomware có nên trả tiền chuộc không?
Khuyến nghị không nên. Lý do: không có gì đảm bảo tin tặc sẽ giải mã sau khi nhận tiền; trả tiền tạo động lực cho các vụ tấn công tiếp theo; có thể vi phạm pháp luật về phòng chống rửa tiền (tiền chuộc thường bằng tiền điện tử khó truy vết); thường có thể phục hồi dữ liệu từ backup nếu có. Cần làm thay vào đó: ngắt kết nối hệ thống bị nhiễm khỏi mạng; tham vấn chuyên gia an ninh mạng; báo cáo cho Cục An ninh mạng để được hỗ trợ; phục hồi từ backup. Phòng ngừa quan trọng hơn xử lý: backup định kỳ và lưu offline; cập nhật phần mềm thường xuyên; đào tạo nhân viên về phishing.
Mất CCCD có ảnh hưởng gì đến an toàn cá nhân?
Có nhiều rủi ro nghiêm trọng. Người khác có thể dùng thông tin trên CCCD (số, họ tên, ngày sinh, địa chỉ) để: mở tài khoản ngân hàng giả danh bạn để rửa tiền; đăng ký SIM điện thoại cho hoạt động phạm tội; mở công ty ma; vay tiền online. Khi mất CCCD: báo công an ngay để có biên bản chứng minh; làm thủ tục cấp lại CCCD mới (CCCD cũ vẫn còn giá trị nhưng cần báo mất); thông báo cho các ngân hàng đã đăng ký tài khoản; theo dõi tài khoản ngân hàng và CIC để phát hiện hoạt động bất thường; đăng ký dịch vụ thông báo biến động tài khoản. Trong môi trường số, bảo vệ thông tin cá nhân là việc làm thường xuyên.
Mức xử phạt với tội phạm công nghệ cao tại Việt Nam như thế nào?
Có khung pháp lý khá đầy đủ. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) có nhiều điều khoản liên quan: Điều 174 - Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (phạt tù đến 20 năm); Điều 285-294 - các tội về tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông (phạt tù đến 20 năm); Điều 290 - Tội sử dụng mạng máy tính thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản; Điều 326 - Tội rửa tiền. Bộ Công an có Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng Công nghệ cao chuyên trách. Tuy nhiên việc phát hiện và xử lý tội phạm xuyên biên giới còn nhiều thách thức do tội phạm thường hoạt động từ nước ngoài.